Normy jakości powietrza obowiązujące w Polsce wynikają z dyrektywy 2008/50/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. Dyrektywa ustanawia wartości dopuszczalne, wartości docelowe i długoterminowe cele jakości powietrza dla pyłu zawieszonego PM10 i PM2.5 oraz kilku innych zanieczyszczeń.
Aktualne normy w Polsce
Na podstawie transponowanej dyrektywy do polskiego porządku prawnego (rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 sierpnia 2012 r., zmienione rozporządzeniem z 2019 r.) obowiązują następujące wartości:
| Zanieczyszczenie | Okres uśredniania | Wartość dopuszczalna (UE/PL) | Wytyczna WHO (2021) |
|---|---|---|---|
| PM10 | dobowy | 50 µg/m³ (max. 35 dni/rok) | 45 µg/m³ (max. 3-4 dni/rok) |
| PM10 | roczny | 40 µg/m³ | 15 µg/m³ |
| PM2.5 | roczny | 25 µg/m³ | 5 µg/m³ |
| NO₂ | roczny | 40 µg/m³ | 10 µg/m³ |
Wytyczne WHO z 2021 roku (Global Air Quality Guidelines) znacząco zaostrzają zalecane poziomy w stosunku do wcześniejszych wytycznych z 2005 roku. Nie mają one mocy prawnej, ale stanowią punkt odniesienia przy opracowywaniu nowych regulacji.
Nowelizacja dyrektywy europejskiej
W 2022 roku Komisja Europejska zaproponowała nowelizację dyrektywy o jakości powietrza, której celem było zbliżenie norm UE do wytycznych WHO. Proces legislacyjny zakończył się przyjęciem dyrektywy 2024/2881/UE, która wprowadza stopniowe zaostrzanie wartości dopuszczalnych. Państwa członkowskie, w tym Polska, mają określony czas na jej transponowanie do prawa krajowego.
Co oznaczają te wartości w praktyce
Wartości dopuszczalne to progi, których przekroczenie zobowiązuje władze do podjęcia działań naprawczych. Nie oznaczają one poziomu, przy którym powietrze jest zdrowe — każde stężenie pyłu drobnego powyżej zera wiąże się z pewnym ryzykiem zdrowotnym. Wytyczne WHO odzwierciedlają aktualne rozumienie progów ryzyka dla ogólnej populacji.
Indeks jakości powietrza (IQA) w Polsce
GIOŚ publikuje Indeks Jakości Powietrza — uproszczoną skalę komunikacyjną, która agreguje wyniki pomiarów dla kilku zanieczyszczeń i przyporządkowuje je do kategorii:
- Bardzo dobra — brak ryzyka dla zdrowia
- Dobra — dla wrażliwych grup możliwy nieznaczny dyskomfort
- Umiarkowana — osoby z chorobami układu oddechowego powinny ograniczyć wysiłek na zewnątrz
- Dostateczna — ograniczenie aktywności na zewnątrz dla grup wrażliwych
- Zła — całkowite ograniczenie przebywania na zewnątrz dla grup wrażliwych
- Bardzo zła — ograniczenie aktywności na zewnątrz dla wszystkich
Szczegółowe progi stężeń dla każdej kategorii IQA są dostępne w dokumentacji GIOŚ na portalu powietrze.gios.gov.pl.
Skutki przekroczenia norm dla gmin
Gminy, w których notowane są systematyczne przekroczenia wartości dopuszczalnych, są objęte obowiązkiem opracowania programów ochrony powietrza (POP). Dokumenty te określają działania zmierzające do poprawy jakości powietrza w określonym horyzoncie czasowym. Wykonanie programów monitoruje właściwy urząd marszałkowski.
Pełne teksty rozporządzeń dostępne są w Dzienniku Ustaw RP. Wytyczne WHO dostępne są w formie raportu WHO Global Air Quality Guidelines (2021).